Х1исаб
2025 соналъул байбихьуде ругел баяназда рекъон районалда г1умру гьабулел ругел г1адамазул къадар 20515 чиясде бахуна, районалъул ракьазул къадар 345, 5 километралде бахуна. Гьеб ккола цо квадратияб километралда г1умру гьабулел ругел г1адамазул къадар анлъго чи. Районалъул территориялда буго 16 росу, 10 муниципалияб г1уц1и. ч1ах1иял росабаздасан ккола Хьаргаби, К1ик1униб, Маг1либ, Г1аймакиб.
Бюджет
2025 соналда районалъул бюджеталдасан харж гьабун буго 670946 азарго гъурущ, бюджеталде бач1ун буго 662535 азарго гъурущ. Араб соналде бихьизабун бук1араб налогазул ва налогазул гуреб доходазул план т1убазе гьабун буго 104%.
Инвестициял
2025 соналда районалде рач1арал инвестициябазул къадар 40 601 227 гъурущалде бахана. Муниципалияб районалъ г1ахьаллъи гьабуна Россиялъул федерациялъул ва Дагъистан Республикаялъул 8, Дагъистан Республикаялъул министерствабазул ва ведомствабазул 7 программабазда.
- Дагъистан Республикаялъул транспорталъул министерствоялъул
бак1алъулал к1варазул нухал къач1аялъул программаялда рекъон бач1ана 11 872 380 гъурущ. Гьелда рекъон х1алт1аби гьаруна:
— Хьаргаби росулъ нкухазде хъил ва бетон т1езе 1 342 310 гъурущ, гьелда т1аде росуцоязул кумекалдалъун 1800 азарго гъурущ. Г1аммаб къадар 3142 310 гъурущ.
— Г1аймакиб росдал нухал къач1азе – 1619 570 гъурущ.
— Маг1либ росулъ 2 нух къач1азе – 1 342 310 гъурущ.
— К1ик1униб росулъ нухал къач1азе – 1 342 150 гъурущ.
— Хъвартихьуниб нухал къач1азе – 1925 680 гъурущ.
— Мурада росулъ нухал къач1азе – 608 480 гъурущ.
— Къудукь росулъ ухал къач1азе – 607 680 гъурущ.
— Ч1алда росулъ нухал къач1азе – 607 680 гъурущ.
— Могьохъ росулъ нухал къач1азе – 608 050 гъурущ.
— Курмиб росулъ нухал къач1азе – 1868 470 гъурущ.
Нухазул фондалдасан (акцизал) 8342, 400 азарго гъурущ биччан бук1ана районалъул 10 росулъ бак1алъулал к1варалъул нухал къач1азе.
— Хьаргаби росулъ нухал къач1азе – 1 350 000 гъурущ.
— Г1аймакиб росдал нухал къач1азе – 1 150 000 гъурущ.
— Хъвартихьуниб нухал къач1азе – 940 000 гъурущ.
— Мурада росулъ нухал къач1азе – 900 000 гъурущ.
— Къудукь росулъ ухал къач1азе – 214 000 гъурущ.
— Ч1алда росулъ нухал къач1азе – 214 000 гъурущ.
— Могьохъ росулъ нухал къач1азе – 424 400 гъурущ.
— К1ик1униб росулъ нухал къач1азе – 1 600 000 гъурущ.
— Курмиб росулъ нухал къач1азе – 350 000 гъурущ.
2. «50 азаргоялдаса дагьал чияз г1умру гьабулел росабалъ культураялъул рукъзал церет1езе гьариялъул» республикаялъул культураялъул министерствоялъул программаялда рекъон Хъвартихьуниб росулъ культурияб рукъ хьезе гьабиялъул мурадалда харж гьабуна 2 450 000 гъурущ.
3. Культураялъе пачалихъалъулаб квербакъи программаялда рекъон республикаялъул культураялъул министерствоялъул рахъалдасан муниципалиял библиотекабазул т1ахьазул фонд щула гьабиялъе 2025 соналда биччана 155 467, 65 гъурущ. Ахирисеб анлъго соналда жаниб т1ахьал росизелъун районалде биччан буго 1 250 000 гъурущ.
4. Республикаялъул экономикияб министерствоялъул бак1алъулаб жигарчилъи программаялда рекъон къот1и – къаял хъван рук1ана 13 541 420 гъурущалде, бак1алъулаб бюджеталдасан 2150 000 гъурущалде ва районалъул г1адамаз бак1арун бук1ана 4 416 232 гъурущ. Гьел г1арцал харж гьаруна:
— Курмиб культурияб рукъалда сверухъ бак1алде 6 921 000 гъурущ.
— Хъвартихьуниб росдал Ю. Абакаровасул къват1алде бетон т1езе 5 232 980 гъурущ.
— Мурада росулъ лъим ц1унулеб х1авуз гьабиялде 1 387 440 гъурущ.
5. Пачалихъалъулаб «Формирование комфортной городской среды» программаялда рекъон 2025 соналда Г1аймакиб росулъ бана к1иго сквер 2 975 027 гъурущалде, гьелдасан бак1алъулаб бюджеталдасан 700 000 гъурущ.
6. Республикаялъул лъайкьеялъул ва г1елмабазул министерствоялдасан районалъул 1 -4 классазул ц1алдохъабазе бух1илеб квен ч1езе гьабизелъун биччан бук1на – 13 525 862 гъурущ, сахлъиялъул рахъалъ г1орхъич1ваял ругел лъималазе 1 358 000 гъурущ ва хасаб рагъулаб оперциялда г1ахьаллъи гьабулезул ва рес гьеч1ел хъизамазул лъималазе 702 543 гъурущ.
Догазификация гьабиялъул программаялде гьоркьобе бачун бук1ана 2025 соналда Маг1либ гьоркьохъеб школа. Бюджеталдасан т1абиг1ияб газалдалъун школа хьезабиялъе биччан бук1ана 400 000 гъурущ., Маг1либ росдал меценатасул рахъалдасан – 2000 000 гъурущ.
2025 соналда проекталъулгун сметаялъул документал х1адурун лъуг1изе гьаруна Хьаргаби культурияб рукъалъе, лъималазулгун г1олилазул спортивияб школалъе ва лъималазул творчествоялъул рукъалъе – 113 994 819 гъурущалде. Гьел рит1ун руго РФялъул росдал маг1ишаталъул министерствоялде, «Комплексное развитие сельских поселений» программаялда г1ахьаллъи гьабизе.
7. Республикаялъул бет1ерасул т1адкъаялда рекъон районалъул администрациялда жаниб лъун буго г1орхъолъа рорч1арал лъугьа – бахъинал ккараб бак1алде риччазелъун 400 000 гъурущалде бак1ал раялъул материалал. Гьединго бихьизе гьабун буго 2 490 000 гъурущ районалъул 10 росулъ г1адамал ах1и бан рахъине гьарулел алатал росиялъе ва гьарун руго гьелъие къот1и – къаял.
8. Ц1и гьаруна Хьаргаби, К1ик1униб, Курмиб, Хъвартихьуниб росабалъе гьекъолеб лъим бачиналъе схемаби 250 000 гъурущалде.
9. Республикаялъул буголъиялъул министерствоялъул программаялда рекъон раг1алде рахъине гьаруна росабазда гьоркьор г1орхъаби ч1езе гьариялъул суал. Жакъа къоялде районалъул 16 росабазул 109 территориалиял зонабазда гьоркьор ч1езе гьарун руго г1орхъаби.
10. Республикаялъул мелиорациялъул министерствоялъ Хьаргаби росулъе рач1унел рахъазул реконструкция гьабиялъе биччана 3000 000 гъурущ.
Росдал маг1ишат
Росдал маг1ишат ккола районалъул экономикаялъул аслияб бут1алъун. Гьелъул аслияб ккола ахихъанлъи ва боц1ухъанлъи. Районалда бугеб росдал маг1ишаталъул ракьул къадар бахуна 27,9 азарго гаялде.
Районалда росдал маг1ишаталъ къват1ибе биччараб продукциялъул къадар бахуна 3438,5 млн. гъурущ. Гьелдасан ахихъанлъиялда 615, 7 млн. гъурущ, боц1ухъанлъиялда 722,8 млн. гъурущ. Районалда рух1 рик1к1ун къват1ибе биччан буго росдал маг1ишаталъул продукция 65,24 азарго гъурущалде.
Росдал маг1ишаталъул министерствоялдасан районалъул боц1ухъабазе ва ахихъабазе бач1ун буго 6 550 252 гъурущ.
Промышленность
Жакъа къоялде районалда х1алт1улел руго ООО «Русгидро» — ялъул ток гьабулел подразделенияби, К1ик1униб консервал гьарулеб завод, 7 чед бежулел жалго бет1ергьанал пекарняби, 5 бетоналъул блокал гьарулел цехал. Г1аммаб къадаралда гьоркьохъел ва г1исинал предприятиязул къадар районалда бахуна 360 ялде.
К1ик1униб заводалъ къват1ибе биччала сордо – къоялда жаниб 40 тонна соказул. 2025 соналда заводалъ г1адамазухъа бичун босун буго 699 тонна ахбазаналъул, 28 тонна ламадуралъул, 9 тонна хъабхъазул, 36 тонна помидоразул, 87 тонна ц1олбол, 4 тонна кукамул, 2 тонна мокьрол. Завод х1алт1изе биччаялъ 37 чиясе кидаго ва 97 чиясе сезоналда х1алт1изе бак1ал гьаруна.
2025 соналда гьабуна х1алт1и «Г1ириб» компаниялъ, гьелъ рес кьуна 17 чиясе х1алт1изе бак1ал гьаризеги.
Заводазул спонсорлъиялъул кумекалдалъун районалдасан хасаб рагъулаб операция гьабулеб бак1алде бит1ана гуманитарияб кумек.
Лъайкьей
Районалъул лъайкьеялъул г1уц1абазда гьоркьоре уна 10 гьоркьохъел школал, 11 школазде щвезег1ан лъайкьеялъул учреждениял, 2 лъималазулгун г1олилазул спортивияб школа ва цо лъималазул творчествоялъул рукъ.
Киналниги г1аммаб лъайкьеялда х1алт1улел руго 921 чи, гьездасан: школазда 508 чи, ясли – ахазда 321 чи, т1адеги лъайкьеялъул учреждениязда 92 чи. Районалъул администрациялъ «Одаренные дети» программаялъе биччана 2025 соналда 300 азарго гъурущ. Араб соналда ункъго лъималаз росана республикаялъул олимпиадабазда призалъулал бак1ал.
2025 соналда 9 класс лъуг1ун 12 выпускникасе щвана аттестатал с отличием. 11 класс лъуг1ун цо ц1алдохъаналъе щвана I даражаялъул «За особые успехи в учении» ва к1игоязе II даражаялъул.
Сахлъи ц1уни
Районалъул г1адамазул сахлъиц1униялда т1ад х1алт1улеб буго цо районалъул централияб, к1иго участковыяб больница, лъабго тохтурлъиялъул амбулатория, 4 фельдшерлъиялъул ва 4 фельдшерлъиялъулгун акушерлъиялъул пункт. Жакъа къоялде унтаразе ч1езе гьарун руго 172 койка.
Районалда ругел тохтурзабазул къадар бахуна 70 чиясде, гьоркьохъел медицинаялъул х1алт1ухъаби 200 чиясде. Араб соналда гьоркьохъеб х1алт1ул мухь бук1ана 32 123 гъурущ. Сахлъи ц1униялъул министерствоялдасан районалде бач1ана лъабго автомашина. «Земский доктор» программаялда рекъон цонухалъулаб 1млн. гъурущ г1арцул щвана цо чиясе.
Культура
2025 соналда районалъул культураялъул отделалъул х1алт1ухъабаз к1вар буссине гьабун бук1ана:
— К1удияб Ват1анияб рагъда 80 сон т1убаялде.
— Щибаб сонилаб т1олгороссиялъул трейловияб забегалде.
— «Живые традиции» фестивалалде.
— Дир Ват1ан – Россия» концерт.
— «Песни, рожденные в боях» фестиваль.
— «Горцы» халкъаздагьоркьосеб фестиваль.
— Г1андадерил буртина фестиваль.
— «Мы вместе – Россия» фестиваль.
— Хъах1ал къункъраби Республикаялъул байрам.
— «Туристы Дагестана» туристазул форум.
— «Хьергебдирил булбул» фестиваль.
— « Мы вместе» т1олгороссиялъул фестиваль Луганск шагьар.
Спорт
Рохизе гьаруна нилъ районалъул спортсменазги. Ч1ах1иял бергьенлъабаздасан ккола:
- Албуриев Мух1амад – франциялъул боксалъул рахъалъ Россиялъул
чемпионаталда т1оцебесеб бак1.
2. Мух1амадов Мух1амадзакир – дзюдоялъул рахъалъ Россиялъул чемпионаталда т1оцебесеб бак1.
3. Х1ажиев Ах1мад – эркенаб гугариялъул рахъалъ республикаялъул,
Северияб Кавказалъул Федералияб округалъул ва Россиялъул чемпионатазда т1оцебесеб бак1.
- Идрисов Мух1амад – эркенаб гугариялъул рахъалъ Северияб
Кавказалъул Федералияб округалъул чемпионаталда т1оцебесеб бак1.
- Шамиль Шарипов – эркенаб гугариялъул рахъалъ Дунялалъул ва
азиялъул чемпионатазда 3 бак1.
- Шарипов Мух1амад – Эркенаб гугариялъул рахъалъ Дунялалъул
чемпионаталда 3 бак1.
- Тажудиноа Ах1мад – Эркенаб гугариялъул рахъалъ Дунялалъул
чемпионаталда 3 бак1.
Туризм ва х1ухьбахъи
Районалда жакъа къоялде х1алт1улеб буго 24 гьалбадерил рукъзал
ва 12 кафе. Аслияб къаг1идаялда т1аде рач1арал гьалбадерие бокьулеб бак1 буго Г1аймакдерил къварилъи ва Дарада росдада аск1об бугеб борхалъи. 2025 соналда районалде рач1арал туристазул къадар 20 – 25 азарго чиясде бахана.
Социалияб рахъ
Араб соналда язихъал хъизамазулгун гьабуна социалиял къот1и – къаял 12 914 588 гъурущалде.
Гьездасан:
— Бизнес рагьизелъун 4
— Жалго бет1ергьанал маг1ишатал рачине 72
— Х1алт1изе бак1ал ралагьизе — 7
Районалда руго жанир ч1езе минаби гьеч1ел 36 бесдалал. Араб соналда жаниб бажарана цо бесдаласе мина гьабизе 2047 400 гъурущалде.
СВО – ялъул г1ахьалчаг1азе кумек
2025 соналда хасаб рагъулаб операция гьабулеб бак1алда г1ахьаллъи гьабулезе гьабуна кумек.
— 10 къот1и – къаял хъваразе кьуна цонухалъулаб кумек – 4 200 000 гъурущалде.
— 17 хъизамазе хъвана социалияб контракт боц1и босизе 2 550 000 гъурущалде.
— 2 зах1матаб ах1вал – х1алада ругел хъизамазулгун хъвана социалияб контракт кумек гьабизелъун.
— 3 хъизамазулгун хъвана контракт жалго бет1ергьанал предпринимателаллъун рахъине.
2025 хасаб рагъулаб операциялда г1ахьаллъи гьабулезул къот1и – къаял хъвана 10 чиясе, цо « Каспий» батальоналдаги. Кидаго т1орит1ула районалъул администрациялъул, росабазул бут1рул ва цогидалги жавабиял х1алт1ухъабазулгун дандч1ваял ва гьабула жидедаса бажарараб кумек.
«Солидарность» гурх1ел – рах1муялъул фондалдасан 800 000 гъурущ кьуна къот1и – къаял хъварал г1адамазе, 150 000 гъурущ хасаб рагъулаб операциялда г1ахьаллъи гьабулезул лъималазе ц1ияб соналъулал сайгъатал росизе.
Терроризмалда, наркоманиялда, коррупциялда дандеч1ей
Районалда оперативияб ах1вал – х1ал буго г1одобиччараб. Терроризмалда хурхун законал хвезе гьариялъул х1ужаби гьеч1о. Гьелда дандеч1ей ва профилактика гьабиялъул х1алт1и аслияб къаг1идаялда т1аде ккола терроризмалда дандеч1ей гьабиялъул комиссиялда. Мадугьалихъ ругел районалъулгун дандеккунгут1аби гьеч1о. Араб соналда АТКялъ т1обит1ана 4 данделъи, гьездасан к1игояб иргадулаб гуреб. Гьенир гьоркьорлъун халгьабиялде росун рук1ана 16 суалал.
2025 соналда харж гьабуна:
— наркоманиялда данде рагъ гьабиялде 50 000 гъурущ.
— эктремизм ва терроризмалда данде – 400 000 гъурущ.
— коррупциялде данде 100 000 гъурущ.
Г1ун бач1унеб г1елалъе бит1араб тарбия кьеялъе 50 азарго гъурущ, дружинникаллъун г1адамал рач1иналъе 50 азарго гъурущ.
«Хьаргаби район» муниципалияб районалъул бет1ер М. Т1агьировасул районалъул депутатазул Собраниялъул сессиялда район социалиябгун экономикияб рахъалъ цебет1еялъул 2025 соналда гьабураб х1алт1ул х1акъалъулъ х1исаб кьеялъул докладалдасан къокъ гьабун.